| Bolesław III Krzywousty |
|
 |
|
| Książę Polski | |
| Okres urzędowania | od 1107 do 28 października 1138 |
| Poprzednik | Władysław I Herman |
| Następca | Władysław II Wygnaniec |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | Piastowie |
| Urodzony | 20 sierpnia 1086 |
| Zmarł | 28 października 1138 |
| Ojciec | Władysław I Herman |
| Matka | Judyta czeska |
| Żona | Zbysława Światopełkówna Salomea z Bergu |
Bolesław III Krzywousty (ur. 20 sierpnia 1086[1][2], zm. 28 października 1138) – książę Małopolski, Śląska, dzielnicy sandomierskiej w latach 1102-1107, książę Polski w latach 1107-1138 z dynastii Piastów. Syn Władysława I Hermana i Judyty czeskiej, córki króla Czech Wratysława II. Ojciec książąt: Władysława II Wygnańca, Bolesława IV Kędzierzawego, Mieszka III Starego, Henryka Sandomierskiego i Kazimierza II Sprawiedliwego.
Bolesław Krzywousty został uznany przez historiografię, jako obrońca średniowiecznej Polski, m.in. dzięki bohaterskim zmaganiom z 1109 przy obronie Głogowa. Przywrócił polskie panowanie nad Pomorzem Gdańskim, ziemią lubuską i podporządkował Księstwu Polskiemu Pomorze Zachodnie aż po Rugię.
Większość swojego życia poświęcił polityce pomorskiej i chrystianizacji tych ziem. Bolesław Krzywousty utrzymał także niezależność polskiego kościoła, mimo chwilowego niepowodzenia w latach 30. XII w. Krzywousty mimo osiągnięć, popełniał wiele błędów. Popełniona zbrodnia wobec Zbigniewa i późniejsza pokuta, wyrażała jego wielkie ambicje i umiejętność znajdowania kompromisu. Cechy te, nadały mu miano dobrego wyraziciela epoki. Książę stał się symbolem historycznym, uosobieniem ważkich uczuć i dążeń politycznych pokoleń Polaków od końca XIX w.
Spis treści |
W 1085 władza Władysława Hermana w Polsce została zagrożona przez koronację Wratysława II na króla Czech i Polski oraz sojusz tego ostatniego z królem węgierskim Władysławem I[3]. W 1086 władca polski zmuszony był przywołać z węgierskiego wygnania Mieszka Bolesławowica, jedynego syna Bolesława II Szczodrego i prawowitego dziedzica korony polskiej. Za cenę uznania swojej władzy Władysław Herman powierzył mu prawdopodobnie dzielnicę krakowską[4]. Sytuację księcia polskiego komplikował fakt braku dziedzicznego potomka. Pierworodny syn Zbigniew nie mógł być brany pod uwagę, ponieważ pochodził z nieuznanego przez Kościół związku[4][5].
Jak napisał Anonim zwany Gallem w swojej Chronica Polonorum, Herman i Judyta czeska wyprawili do sanktuarium św. Idziego w Saint-Gilles, w Prowansji poselstwo z darami wotywnymi (m.in. złoty posążek wielkości dziecka) w intencji narodzenia potomka[6][7].
Po narodzeniu Bolesława Krzywoustego sytuacja polityczna w Polsce uległa zmianie. Pozycja młodszego syna Hermana była zagrożona przez Mieszka Bolesławowica, co stanowiło prawdopodobnie przyczynę śmierci tego księcia w 1089. W tym samym roku Władysław odesłał Zbigniewa do Saksonii. Tamże pierworodny syn księcia polskiego został umieszczony w żeńskim klasztorze w Kwedlinburgu. Fakt ten świadczy o dążeniu do pozbycia się Zbigniewa z kraju, uczynienia mnichem i pozbawienia praw do sukcesji.[8][9]. Pozwoliło to wyeliminować z życia politycznego dwóch pretendentów do tronu polskiego, zabezpieczyć dziedzictwo małoletniego Bolesława jak i osłabić rosnącą opozycję wobec Władysława[10]. Herman popadł w zależność od swojego stronnika, palatyna Sieciecha, któremu być może, zawdzięczał swe wyniesienie na tron[4]. Sieciech był pierwszym opiekunem Bolesława. Do realizacji planu przejęcia władzy palatyn pozyskał poparcie żony Hermana, Judyty Marii[11].
W 1090 Sieciech poprzez dowodzone przez siebie rycerstwo polskie, zdołał na krótko opanować i przyłączyć Pomorze Gdańskie. W ważniejszych grodach pomorskich umieszczono polskie załogi, resztę spalono, w celu pozbycia się oporu. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, który doprowadził do przywrócenia stanu niezależności od Księstwa Polskiego[12].
Młodziutki książę Bolesław dorastał w chwili, kiedy po represjach Sieciecha nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich. Konsekwencją jej działań było porwanie i sprowadzenie w 1093 Zbigniewa do ojczyzny[4]. Podczas nieudanej interwencji Hermana na Śląsku, gdzie schronił się Zbigniew, książę polski (po uprowadzeniu Sieciecha i Bolesława przez Węgrów) musiał uznać pierworodnego syna jako swego prawowitego. Wydany w 1093 akt legitymizacji przyznawał prawa pochodzenia i uznania syna w obliczu dynastii. na jego mocy Zbigniew uzyskał prawo dziedziczenia tronu. Po ucieczce Sieciecha i Bolesława z niewoli na polecenie palatyna zorganizowano wyprawę na Śląsk i Kujawy celem unieważnienia aktu legitymizacji. Po przegranej bitwie nad Gopłem w 1096 Zbigniew został uwięziony, następnie na skutek interwencji biskupów w maju 1097 – uwolniony[13]. Przywrócono mu także utracone prawa[4].
Na ziemie polskie rozpoczęła się masowa migracja Żydów, z Zachodniej Europy, która miała miejsce w czasie Pierwszej Krucjaty. Tolerancyjne rządy Władysława Hermana, pozwoliły osiedlić się im, na terenie całego ówczesnego państwa polskiego. Polski książę dbał o wspólnotę żydowską, ponieważ rozumiał jej korzystny wpływ, na rozwój gospodarki państwa. Dysponujący kapitałem Żydzi, szybko wzbudzili zaufanie, w czasie późniejszych samodzielnych rządów Bolesława[14].
Po odkryciu rzeczywistych zamiarów Sieciecha i Judyty Marii, oraz w obliczu dezaprobaty zniedołężniałego Władysława Hermana, Zbigniew pozyskał sprzymierzeńca w nastoletnim Bolesławie. Obaj bracia stanowczo zażądali oddania im rządów. Herman zgodził się na podział swoich domen między synów. Bolesław otrzymał Małopolskę, Śląsk, ziemię lubuską z zachodnim skrawkiem Wielkopolski sięgającym po granicę pomorską. Zbigniew natomiast otrzymał Wielkopolskę (z Gnieznem włącznie), Kujawy, ziemię łęczycką, sieradzką oraz Mazowsze (z Płockiem)[15]. Mazowsze wraz z siedzibą w Płocku zostało jednak pod kontrolą Hermana, podobnie jak ważniejsze grody w dzielnicy Bolesława, tj. Wrocław, Kraków i Sandomierz[16][17].
Podział państwa i dopuszczenie synów do współrządów zaniepokoiło Sieciecha. Palatyn rozpoczął przygotowania do rozprawy z braćmi. Wiedział, że podział kraju na dzielnice, może osłabić jego pozycję[16]. Wg historiografii niejasna stała się postawa Władysława Hermana, który opowiedział się za Sieciechem[18]. Bolesław i Zbigniew na wieść o zbliżającym się konflikcie, postanowili zawiązać opozycyjną koalicję. Doszło do tego - na wiecu zorganizowanym we Wrocławiu, z inicjatywy możnowładcy polskiego Skarbimira. Postanowiono usunąć dotychczasowego opiekuna Bolesława, Wojsława (powinowatego Sieciecha), oraz zorganizować wyprawę przeciw palatynowi[16]. W 1099 pod Żarnowcem nad Pilicą doszło do starcia zbuntowanej opozycji, z wojskami Hermana i Sieciecha. Buntownicy wygrali bitwę, a książę Władysław wyraził zgodę na trwałe usunięcie Sieciecha z zajmowanego stanowiska[16].
Siły opozycji zostały dalej skierowane w stronę Sieciechowa[19], gdzie ukrył się palatyn. Nieoczekiwanie Herman, z niewielkimi oddziałami przyszedł z pomocą obleganemu. W tej sytuacji, juniorzy postanowili pozbawić Hermana władzy. Zbuntowana opozycja skierowała Zbigniewa na Mazowsze. Miał on opanować stołeczny Płock, natomiast Bolesław wyruszył na południe. Zamiarem obu braci, było otoczenie Hermana. Władysław przewidział manewr synów. Skierował swoje siły na Mazowsze. Do konfliktu doszło w okolicach Płocka. Herman po przegranej bitwie, zobowiązał się do wygnania Sieciecha z kraju[20]. Palatyn opuścił Polskę, na przełomie 1100/1101[16]. Sieciech na wygnaniu przebywał na ziemiach niemieckich. Do kraju wrócił po kilku latach, jednak w Księstwie Polskim, nie odegrał już żadnej roli. Prawdopodobnie został oślepiony. Władysław Herman natomiast zmarł 4 czerwca 1102[19].
Podział państwa polskiego, jaki dokonał się po śmierci Hermana, był zbliżony do tego sprzed trzech lat. Wydawało się, że ostatecznie zakończy on waśnie między braćmi, stał się jednak zapowiedzią kolejnych konfliktów na tle sprawowania władzy. Powstały dwa odrębne organizmy państwowe, nad którymi każdy z nich sprawował samodzielne rządy. Zbigniew nad ziemiami wielkopolsko-mazowieckimi z Kujawami, Bolesław natomiast nad małopolsko-śląskimi z dzielnicą sandomierską. Historycy nie są zgodni, czy zasada pryncypatu została do końca rozwiązana[16][21].
Dwa organizmy państwowe prowadziły osobną politykę tak wewnętrzną jak i zewnętrzną. W kwestii polityki zagranicznej każdy z nich poszukiwał sojuszników, czasami prowadząc grę przeciw drugiemu. Newralgicznym punktem stała się sprawa Pomorza, w stronę którego Bolesław kierował swoje kroki polityczne. Zbigniew był zdecydowanym przeciwnikiem, chcąc zachować z północnym sąsiadem dobre stosunki. Z jednej z pierwszych wypraw zorganizowanych na Pomorze przez Bolesława udało mu się zawrócić rycerstwo, co miało wywołać wściekłość juniora[4]. Sytuacja ta nie trwała długo, bo już kolejne miesiące pokazały, że żądne łupów rycerstwo opowiedziało się za Bolesławem[22], wyprawiając się z nim kilkakrotnie na Pomorze (także na Prusy)[19]. Odwetowe akcje zbrojne Pomorzan były jednak kierowane przeciw Zbigniewowi. Zbigniew nawiązał bliższe kontakty z Czechami, poprzez które to stosunki chciał wywrzeć presję na Bolesławie i odstąpienie od spraw pomorskich. Junior natomiast widział wzmocnienie swojej władzy w kontaktach z Rusią i Węgrami. Mariaż ze Zbysławą, księżniczką ruską zawarty ok. 1103 miał przypieczętować przymierze z Rusią Kijowską[16].
Z zaproszenia weselnego Zbigniew nie skorzystał, widząc w mariażu i układzie zawartym z Rusią Kijowską zagrożenie wymierzone przeciwko niemu. Ściągnął na dzielnicę juniora najazd czeski Borzywoja II (roszczącego sobie pretensje do korony polskiej)[23]. Odpowiedzią Bolesława były późniejsze wyprawy na Pomorze w latach 1104-1105. Wyprawy te przynosiły cenne łupy, oraz skutecznie paraliżowały sojusz Pomorzan ze Zbigniewem[24]. Współpraca z węgierskim władcą, któremu Bolesław dopomógł objąć władzę, zakończyła się wspólną wyprawą na Czechy w 1105, popartą przez możnowładcze kręgi w Polsce.
W 1105 Bolesław zawarł porozumienie ze swą macochą Judytą Marią (układ tyniecki). Za obfitą oprawę wdowią, młody książę zapewnił sobie jej neutralność, w rozgrywkach politycznych ze Zbigniewem[24].
W 1106 Bolesławowi dzięki przekupstwu udało się przeciągnąć czeskiego księcia Borzywoja II na swoją stronę. W tym samym roku Bolesław zawarł sojusz z węgierskim królem Kolomanem. Podczas wiecu, na którym stawił się Zbigniew, ustalono, że żaden z braci nie będzie prowadził wojny, nie zawrze pokoju lub sojuszu bez zgody drugiego. Sytuacja mocno niekorzystna dla Bolesława doprowadziła do bratobójczej walki o sukcesję. Przy pomocy ruskich i węgierskich wojów Bolesław uderzył na Zbigniewa. Połączone wojska bez większego problemu zajęły Kalisz, Gniezno, Spycimierz i Łęczycę[4], zajmując połowę domen seniora. Za pośrednictwem biskupa krakowskiego Baldwina doszło do zawarcia ugody w Łęczycy[16], w której Zbigniew oficjalnie uznał Bolesława za księcia zwierzchniego całej Polski (dominium). Zbigniew zatrzymał Mazowsze jako lenno.
W 1107 Bolesław wraz z królem węgierskim Kolomanem przedsięwziął wyprawę przeciw Czechom celem zdobycia władzy nad tym krajem dla Świętopełka. Ingerencja w czeskie sprawy dynastyczne miała zabezpieczyć interesy Polski z południowo-zachodnim sąsiadem[4]. Wyprawa zakończyła się pełnym sukcesem. 14 maja 1107 Świętopełk został osadzony na książęcym tronie w Pradze[25].
Krzywousty ponownie wyprawił się przeciwko bratu. Powodem był zorganizowany bunt przez Zbigniewa i spalenie jednego z grodów. Pretekstem do wystąpienia stało się także, niedostarczenie przez brata, posiłków na wyprawę pomorską. Zimą 1107/1108 przy połączonych siłach rusko-węgierskich Bolesław dążył do ostatecznej rozprawy ze Zbigniewem. Zaatakował Mazowsze, zmusił brata do poddania, co skończyło się całkowitym jego wygnaniem z kraju. Odtąd Bolesław stał się jedynowładcą na ziemiach polskich[4][24]. Faktyczne przejęcie władzy nastąpiło rok wcześniej (1107), gdy Zbigniew pozostawał jeszcze na Mazowszu, poddając się zależności feudalnej wobec juniora[16].
W tym samym roku książę polski ponownie poprowadził dywersyjną wyprawę na Czechy, występując jako sojusznik króla węgierskiego Kolomana. Wyprawa ta była podyktowana najazdem niemiecko-czeskim na Węgry oraz brakiem wypełnienia przez Świętopełka układu, w którym zobowiązywał się do zwrotu przez Czechy zagarniętych grodów na Śląsku (m.in. Raciborza, Kamieńca, Koźla)[4]. Bolesław ponownie zaczął popierać Borzywoja II, któremu chciał przywrócić władzę. Próba ta zakończyła się niepowodzeniem.[16].
Odpowiedzią na agresywną politykę Bolesława była wyprawa odwetowa na Polskę podjęta przez króla niemieckiego Henryka V (wojna polsko-niemiecka w 1109). Siły Henryka V były wspomagane przez czeskich wojów. Pretekstem stała się kwestia wygnanego Zbigniewa, który zabiegał o sprawiedliwość, zadośćuczynienie i pomoc w odzyskaniu utraconych domen[26]. Działania wojenne toczyły się na Śląsku (obrona Bytomia Odrzańskiego, Głogowa i Wrocławia). Dzięki heroicznym obrońcom śląskich grodów Henrykowi V nie udało się odnieść zwycięstwa. Bolesław Krzywousty prowadził w dalszym etapie wojnę podjazdową, która stopniowo zaczęła przynosić pozytywne efekty. Według legendy miał zwyciężyć Niemców w bitwie na Psim Polu[27]. Nazwa wzięła się od tego, że zabitych w bitwie rozszarpywały i zjadały dzikie psy z okolic. Ostatecznie niemiecki król wycofał się ze Śląska. Na uwagę zasługuje fakt udziału wieśniaków w obronie grodów, co nabrało charakteru walki narodowej[4].
W 1110 Bolesław podjął nieudaną wyprawę zbrojną na Czechy. Mimo pogromu wojów czeskich nad Trutiną Krzywoustemu nie udało się osadzić na czeskim tronie swego pretendenta, Sobiesława I. Prawdopodobnie nie chciał zadrażniać stosunków z Henrykiem V. W 1111 zawarto rozejm, w myśl którego Sobiesław I powrócił do Czech, a Zbigniew do Polski. Jeszcze w tym samym roku na mocy układu Bolesława z Henrykiem V Zbigniew został uposażony[28], a rok później, z rozkazu brata, oślepiony[16].
Za tę zbrodnię Bolesław został obłożony klątwą kościelną. Klątwa na Bolesława Krzywoustego została nałożona przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Marcina, który był stronnikiem Zbigniewa[29], co zwalniało wszystkich poddanych z obowiązku posłuszeństwa. By klątwa została zdjęta, Bolesław zaczął przez 40 dni pościć i rozdawać jałmużnę ubogim i możnym, "leżał w popiele i włosiennicy, wśród strumieni łez i łkań, jak wyrzekł się obcowania i rozmowy z ludźmi"[30]. Według przekazu Galla Anonima otrzymał od brata Zbigniewa przebaczenie. To jednak nie wystarczyło i zdesperowany książę udał się z pielgrzymką na Węgry do klasztoru świętego Idziego w Somogyvárze i św. Stefana w Székesfehérvárze (Białogród Królewski). Podjęta pielgrzymka do opactwa św. Idziego miała również cel polityczny. Bolesław zacieśnił więzi przyjaźni i sojusz z dynastią węgierską[4]. Po powrocie do Gniezna podążył jeszcze do grobu św. Wojciecha, oddając się dalszej pokucie. Ubogich mieszkańców oraz duchownych obdarował licznymi darami i kosztownościami[30]. Poświęcenie to pomogło i klątwa została zdjęta.
Sprawie pomorskiej Bolesław Krzywousty poświęcił większość swojego życia. Cele polityczne polskiego księcia były dwojakie. Pierwszym było umocnienie linii granicznej na rzece Noteć, drugim – podporządkowanie sobie Pomorza w formie poddania go politycznemu zwierzchnictwu Polski bez inkorporacji[31] tych ziem poza Pomorzem Gdańskim oraz południowego nadnoteckiego pasa[4]. Do 1113 Bolesław umocnił swą granicę pomiędzy ziemiami pomorskimi a polskimi. Przebiegała ona wzdłuż linii od ujścia Obry do Warty, wzdłuż Noteci z przedłużeniem do Wisły. Grodami granicznymi były: Santok, Wieleń, Nakło, Czarnków, Ujście, Wyszogród nad Wisłą. Niektóre źródła podają, że granica rozpoczynała się od ujścia Warty do Odry[4].
Zanim Bolesław przystąpił do ekspansji na ziemie terytorialne Pomorza Gdańskiego, celem ich podboju, unormował stosunki polityczne z Czechami. Nastąpiło to w 1114, na wielkim zjeździe nad graniczną rzeką Nysą Kłodzką. Udział w zjeździe wzięli: Bolesław oraz czescy dynaści: Władysław I, Otto II Czarny oraz Sobiesław. Umowa została potwierdzona poprzez małżeństwo Krzywoustego, owdowiałego po śmierci Zbysławy Światopełkówny z siostrą żony Władysława – Salomeą z Bergu[32].
W 1119 Bolesław Krzywousty odzyskał utracone ziemie na Pomorzu Gdańskim (dopuszcza się również możliwość, że stało się to w roku 1116)[33]. Podczas walk na Pomorzu doszło do groźnego buntu palatyna Skarbimira z rodu Awdańców, który polski książę stłumił w 1117, a następnie buntownika nakazał oślepić[24] (kolejnym palatynem został Piotr Włostowic, możnowładca śląski z rodu Łabędziów). Pomorzanie, prowadząc walki z Polakami, znaleźli nieoczekiwanego sojusznika na Rusi (Księstwo Przemyskie). Książęta ruscy urządzali wespół z Połowcami łupieskie wyprawy na Polskę (najazdy te zahamowało dopiero uprowadzenie przez Piotra Włostowica księcia przemyskiego Wołodara)[16][34].
W 1121 książęta pomorscy Warcisław I i Świętopełek zostali pokonani w bitwie pod Niekładzem przez wojów Bolesława Krzywoustego[35]. Krzywousty pustoszył ziemie pomorskie, burzył grody, przymusowo przesiedlał tysiące rodzin w głąb swojego kraju. Dalsza ekspansja polskiego księcia została skierowana na Szczecin. Bolesław zdawał sobie sprawę, że gród jest dobrze chroniony, w naturalny sposób przez Odrę i jej rozlewiska. Gród szczeciński ponadto był silną twierdzą, podobnie jak Kołobrzeg[36]. Jedyną drogą pod wały grodu stały się ścięte lodem mokradła. Niespodziewany atak przyniósł zwycięstwo. Rzeź mieszkańców dokonana przez wojów Bolesława podporządkowała pozostałą jej część do posłuszeństwa polskiemu księciu[36].
W latach 1121-1122 Bolesław zhołdował Pomorze Zachodnie, czyniąc tamtejszego księcia Warcisława I swym lennikiem. Książę pomorski zobowiązywał się do uznania zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem, płacenia rocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra oraz niesienia pomocy wojskowej na żądanie polskiego władcy[4][37]. W kolejnych latach trybut uległ zmniejszeniu do 300 grzywien[38]. Złamany zacięty opór Pomorzan umożliwił Bolesławowi dalsze podboje. Wojowie Krzywoustego przekroczyli linię Odry, docierając prawdopodobnie do Rugii w 1123[36].
Aby silniej związać Pomorze z Polską, Bolesław zorganizował misję chrystianizacyjną. Polski książę rozumiał, że chrystianizacja podbitych ziem pomorskich byłaby skutecznym sposobem umocnieniem jego władzy zwierzchniej. Chciał jednocześnie podporządkować je arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Pierwsze próby chrystianizacyjne podejmowane przez bezimiennych misjonarzy nie przyniosły spodziewanych efektów[4]. Kolejna, już pod opieką polskiego władcy, prowadzona przez Bernarda Hiszpana w latach 1122-1123 okazała się kolejnym fiaskiem[37]. Dwie następne w latach 1124-1125 i 1128 odbył biskup Otton z Bambergu. Po odpowiednich uzgodnieniach z Bolesławem Krzywoustym odbył się w 1124 pierwszy etap chrystianizacji kraju. Książę pomorski Warcisław I towarzyszył biskupowi podczas chrystianizacji Pomorza Zachodniego. Misja Ottona rozpoczęła się od jego pobytu na dworze Bolesława, skąd zaopatrzony w odpowiedni ekwipunek, straż i kilku duchownych ruszył na Pomorze Zachodnie[37].
Książę Warcisław I powitał misjonarza na granicy swoich domen, w okolicach Santoka[37]. W Stargardzie obiecał swe wstawiennictwo w miastach pomorskich i pomoc w podróży. Przydzielił biskupowi do ochrony orszak 500 zbrojnych rycerzy. Pierwsze działania misyjne były skierowane do Pyrzyc[37], następnie Kamienia, Wolina, Szczecina i powtórnie Wolina[36]. W dwóch ostatnich ośrodkach, gdzie dominował kult bogów słowiańskich, natrafiono na zdecydowany opór tamtejszej ludności oraz kapłanów pogańskich. Przyjęcie chrześcijaństwa nastąpiło dopiero po obniżeniu trybutu rocznego nałożonego przez Bolesława Krzywoustego[38]. Zburzono cztery gontyny pogańskie. W miejscu zburzonych gontyn powstały chrześcijańskie kościoły[36].
W 1127 na skutek zarazy oraz wysokiego trybutu nałożonego przez Polskę nastąpiły pierwsze bunty pogańskie, którym skutecznie przeciwstawiał się książę Warcisław[38]. Inicjatorami tych buntów byli dawni kapłani pogańscy. Ponadto doszło ze strony Pomorzan do kilku napadów na północne granice Polski. Latem 1128 Bolesław szykował wielką wyprawę odwetową, która mogła całkowicie zniweczyć wcześniejsze wysiłki chrystianizacyjne i pracę misyjną Ottona[4]. Dzięki dyplomacji biskupa nie doszło do otwartego konfliktu. W 1128 ponownie doszło do kolejnej misji chrystianizacyjnej Ottona, na ziemiach pomorskich. Przy współudziale wojsk polskich książę pomorski powitał Apostoła Pomorza[39] pod Dyminem. Tym razem nacisk na chrystianizację był położony na ziemie po zachodniej stronie Odry. Tyczyła ona Uznamu, Wołogoszczy i Choćkowa[37]. Końcowy etap misji obejmował ponownie Szczecin, Wolin i Kamień Pomorski[36]. Mimo reakcji pogańskiej w republikach miejskich chrystianizację ziem pomorskich uznawano za szczególny sukces w polityce pomorskiej Bolesława Krzywoustego.
W 1129 polski książę zawarł sojusz z Mikołajem, królem Danii i Szwecji. Sojusz był skierowany przeciwko księciu Warcisławowi I i próbie podporządkowania Pomorza Zachodniego przez Lotara III, króla Niemiec. W odwecie za złupienie Płocka przez Warcisława I w 1128 Bolesław wraz z królem duńskim zajął Pomorze Zachodnie i wyspę Wolin[40].
Po działalności misyjnej bamberskiego biskupa Bolesław rozpoczął wcielać w życie plan organizacji kościelnej Pomorza. Pomorze Gdańskie zostało wcielone do Polski. Włączono je do diecezji kujawskiej, a nadnotecki pas ziemi do diecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Na ziemi lubuskiej utworzono niewielką diecezję lubuską z zamysłem podporządkowania ziem nadodrzańskich Pomorza. Ten ostatni zamysł Bolesława musiał ulec zmianie w wyniku odmiennych planów pomorskiego księcia Warcisława I oraz biskupa Ottona. Po porozumieniu postanowiono utworzyć odrębne biskupstwo pomorskie, nad którym pieczę miał sprawować uczestnik wypraw misyjnych, Wojciech[4][41].
Tymczasem ze strony niemieckiej powstał projekt arcybiskupa magdeburskiego Norberta, który zakładał podział Pomorza na dwie diecezje, włączone do archidiecezji magdeburskiej. Równocześnie odświeżono pretensje Magdeburga do zwierzchności kościelnej nad całą Polską. Polscy biskupi nie stawili się przed papieżem Innocentym II, co spowodowało wydanie bulli w 1133, w której potwierdzono prawa zwierzchnie arcybiskupstwa magdeburskiego nad Kościołem polskim oraz nad projektowanymi diecezjami pomorskimi. Krzywousty, chcąc ratować swoje dotychczasowe wysiłki w polityce pomorskiej, musiał zdecydować się na złożenie aktu hołdu lennego z ziem pomorskich przed cesarzem Lotarem III w Merseburgu w 1135[4][42].
W 1130 dla utrwalenia swojej władzy nad Pomorzem Bolesław Krzywousty przeprowadził z pomocą floty duńskiej wyprawę na Rugię. Zawarł sojusz z księciem duńskim Magnusem Silnym, który w zamian za poparcie do tronu szwedzkiego dostarczył swoją flotę, która przetransportowała oddziały polskie ku wybrzeżom Rugii. Do bitwy nie doszło, a Ranowie na sam widok połączonych sił polsko-duńskich uznali zwierzchnictwo Bolesława[43]. Bolesław Krzywousty w 1134 zawarł sojusz z księciem pomorskim Warcisławem I celem najazdu na duńską stolicę, Roskilde, przeciw Erykowi Emune (sojusznikowi cesarza Lotara III). Rola polskiego księcia ograniczała się jedynie do pomocy Gryficie niż rzeczywistym zainteresowaniem sprawami duńskimi. Duńczycy po odparciu pierwszych ataków w odwecie prowadzili ekspansję na ziemie pomorskie.
Śmierć króla Stefana II w 1131 doprowadziła do wojny domowej na Węgrzech. Pretensje do tronu węgierskiego wysuwali: Bela, syn Almosa, oraz Borys, domniemany syn Kolomana. Za Borysem opowiedział się polski książę, który widział w przyszłości bliższy sojusz z Węgrami oraz partnerstwo z ruskimi książętami (książę węgierski był spowinowacony z linią Monomachowiczów)[16].
Krzywousty przecenił swoje siły wobec Beli, który obdarzony był szerokim poparciem w swoim kraju. Przeciw zbrojnej interwencji Bolesława w 1132 wystąpiły połączone siły Węgier, Czech, Austrii i Niemiec. Koalicja odniosła znaczące zwycięstwo nad polskim księciem, zmuszając go do odwrotu (bitwa nad rzeką Sajó w 1132). Sukcesy na Węgrzech wykorzystał czeski książę Sobiesław I, który w latach 1132-1134 wielokrotnie prowadził najazdy na Śląsk[16].
Książę czeski Sobiesław I, posłowie króla Węgier Beli II wraz z Piotrem biskupem białogardzkim udali się w lutym 1134 do Altenburga, gdzie przedstawili zarzuty sformułowane przeciwko polskiemu księciu. Następnie akt oskarżenia wnieśli przed tron cesarski z prośbą o interwencję (wstępne ustalenia nastąpiły już dwa lata wcześniej). Cesarz przyjął prośbę, występując jako arbiter w sporach dynastycznych środkowej Europy[37]. Jednocześnie Bela II wraz z księciem przemyskim Władymirką przedsięwziął wyprawę zbrojną przeciw Polsce. Połączone siły zajęły Małopolskę, docierając pod Wiślicę. Bolesław krótko po tych wydarzeniach otrzymał wezwanie przed sąd cesarski w dniu 26 czerwca 1135 do Magdeburga. Krzywousty grał na zwłokę, wysyłając jedynie swoich posłów. Wywołało to oburzenie cesarza Lotara III, który odesłał delegację, wyznaczając nowy termin z żądaniem osobistego stawiennictwa polskiego księcia 15 sierpnia 1135, tym razem w Merseburgu[37].
Zobacz więcej w osobnym artykule: Zjazd w Merseburgu 1135.
Przed rozpoczęciem zjazdu w Merseburgu Bolesław Krzywousty nakłonił zachodniopomorskiego księcia Racibora I do konfliktu zbrojnego przeciwko Danii. Miał to być wyraz ostentacji wobec cesarza Lotara III, ponieważ król Danii podlegał zwierzchnictwu Niemiec. W sile 650 łodzi (po 44 wojów i 2 konie) ekspansję skierowano na bogate, norweskie miasto portowe Konungahelę. Na skutek zakończonej powodzeniem wyprawy cesarz Lotar III zmienił swój stosunek polityczny wobec Polski[37].
Podczas hołdowniczego ceremoniału cesarz Lotar III uznał polskie prawa do Pomorza, Bolesław natomiast zgodził się być jego wasalem, zapłacić trybut z ziem pomorskich, w wysokości 6 tys. grzywien srebra[4]. Polska strona wyraziła zgodę na zawarcie pokoju z Węgrami (uznanie Beli na Węgrzech), przypieczętowanym mariażem córki Bolesława – Judyty, z synem Beli II – Gejzą. W sprawie polsko-czeskiego sporu polski książę nie godził się na żadne mediacyjne rozstrzygnięcie kwestii przez sąd cesarski. Bolesław twierdził, że nie można traktować suwerennego władcy, za jakiego się uważał, na równi z lennikiem cesarskim, jakim był Sobiesław, książę czeski. Lotar III nie mogąc dojść do porozumienia, zaproponował przeniesienie sprawy do późniejszych pertraktacji[37][4].
Zjazd zakończył się uroczystościami kościelnymi, podczas których Krzywousty niósł cesarski miecz (był to zaszczyt przyznawany jedynie suwerennym władcom)[37]. Pośrednim sukcesem polskiej dyplomacji było unieważnienie przez papieża Innocentego II poprzedniego wyroku i uznanie metropolitalnych praw Gniezna (synod w Pizie – 1135). Natomiast 7 lipca 1136 w swej bulli protekcyjnej (łac.) Ex comisso nobis a Deo zawarł potwierdzenie wyłącznej i później nigdy niekwestionowanej zwierzchności Gniezna nad diecezjami polskimi[37].
Po wejściu do obozu cesarskiego Polska unormowała swoje stosunki z Czechami na zjeździe książąt w Kłodzku w 1137 (tzw. pokój kłodzki), jednak szczegóły zawartego tam porozumienia nie są znane. Ostatnie lata życia polskiego księcia były skierowane na politykę małżeńską swoich dzieci, poprzez które chciał umocnić stosunki z ościennymi krajami. Jeszcze w 1137 Bolesław zacieśnił stosunki z Rusią (małżeństwo syna Bolesława Kędzierzawego z Wierzchosławą, córką księcia ruskiego Wsiewołoda Mścisławica). Pod sam koniec życia ponownie ugruntował swoje stosunki z Węgrami poprzez małżeństwo syna Mieszka z z córką króla węgierskiego, Elżbietą[16].
Doświadczenia wyniesione z własnego domu doprowadziły do ustanowienia sukcesji i podziału sfer wpływów pomiędzy synów. Powiernikiem i wykonawcą jego postanowień został długoletni palatyn Piotr Włostowic. Charakterystykę postaci Bolesława, można odnaleźć w polskim dziejopisarstwie. Jan Długosz w swojej Kronice, tak opisuje polskiego księcia:
| „ |
Jego odwaga w podejmowaniu wojen była tak wielka, wytrwałość i szybkość w działaniu tak niezawodna i tak widoczna, hojność w rozdawaniu, spryt w przewidywaniu, umiar w stosunku do pokonanych, łagodność wobec zwyciężonych, uprzejmość dla gości, sprawiedliwość dla poddanych i przywiązanie do nich, jak to pokazało wielu autorów w swych dziełach, tak wielkie i bezgraniczne, że nigdy nie wspominano, by istniał wśród królów i książąt polskich lepszy od niego człowiek, bardziej doświadczony wódz, odważniejszy żołnierz, szczęśliwszy zwycięzca, człowiek goręcej miłujący ojczyznę i sprawiedliwszy od niego sędzia. Wiadomo, że stoczył 47 bitew. W nich tak się rozsądnie, tak odważnie zachował, że niemal we wszystkich zajaśniał swoim niezwykłym męstwem. |
” |
| — Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego[44] | ||
Bolesław Krzywousty zmarł 28 października 1138 w Sochaczewie[37]. W swym testamencie, zwanym również statutem lub aktem, Krzywousty wprowadził w Polsce zasadę senioratu, chcąc w ten sposób zachować jedność państwa i zapobiec walkom o władzę między synami. Wydzielił im dziedziczne dzielnice:
Najstarszy z synów Bolesława Krzywoustego miał być seniorem (princepsem)[46], władającym dzielnicą senioralną, czyli ziemią krakowską, sieradzką i łęczycką, zachodnią częścią Kujaw[19], wschodnią częścią Wielkopolski, z Kaliszem i Gnieznem (ze stolicą w Krakowie). Do seniora dynastii należało także Pomorze Gdańskie[47], natomiast nad Pomorzem Zachodnim zwierzchność[16]. Być może część terytorium (najprawdopodobniej ziemię łęczycką[4] lub sieradzko-łęczycką) otrzymała wdowa po Bolesławie, Salomea, jako tzw. oprawę wdowią. Ziemie te miały być po jej śmierci włączone do dzielnicy senioralnej. W ordynacji nie został uwzględniony najmłodszy syn Bolesława, Kazimierz, gdyż urodził się po śmierci swego ojca bądź na krótko przed jego śmiercią[4][48].
Zobacz więcej w osobnym artykule: Polska w okresie rozbicia dzielnicowego.
Testament Bolesława Krzywoustego zapoczątkował w Polsce okres rozbicia dzielnicowego zwanego również rozdrobnieniem feudalnym. Z jednej strony były to czasy walk wewnętrznych i osłabienia państwa. Z drugiej strony - okresem ogromnej dynamiki rozwoju wewnętrznego, kultury oraz poprawy bytu szerokich mas ludności. Rozkład ówczesnego prawa książęcego wg współczesnej historiografii miał także dobre strony, do których zaliczyć można - przebudowę ustroju państwa na nowych podstawach gospodarczych oraz zwiększenie odpowiedzialności za losy kraju jej górnych warstw[49].
Rozbicie dzielnicowe było spotykane w średniowiecznej Europie. Występowało m.in. na Rusi, Węgrzech i w Niemczech. Po śmierci Bolesława władzę jako książę zwierzchni objął pierworodny syn Władysław II[16].
Dokładne poznanie organizacji wewnętrznej XII-wiecznego państwa polskiego jest niemożliwe. Brak dokumentów z ówczesnego okresu i szczątkowe wiadomości kronikarzy stanowią problem w poznaniu działających mechanizmów zarządzania księstwem. Przypuszcza się, że Bolesław posiadał dobrze zorganizowane dwory, które pełniły funkcje polityczne, ekonomiczne i administracyjne. Dwory skupiały grupy możnowładztwa, urzędników i grup służebnych. Jedni stanowili otoczenie księcia, inni sprawowali urzędy, pozostali natomiast rolę aprowizacyjną. Już za panowania Mieszka II istniały urzędy stolnika, cześnika, komornika i kanclerza. W okresie rządów Bolesława i jego ojca Władysława Hermana istniał urząd palatyna (wojewody)[16]. Ważną część dworu stanowiła (łac.) capella. Tworzyło ją grono duchowieństwa świeckiego lub zakonnego. Pełnili oni rolę "kapelanów". Prócz służby Bożej na rzecz monarszego dworu, uczestniczyli w prowadzeniu kancelarii państwowej[4].
Funkcja palatyna (łac. comes palatinus) obejmowała główne dowództwo podczas wypraw wojennych (w zastępstwie władcy), obronę terytorium państwa, nadzór nad administracją państwową (rolę naczelnika dworu książęcego), kontrolę i mianowanie naczelników grodu oraz sprawowanie sądów. Urząd palatyna został zlikwidowany w 1180[16][4].
Księstwo Bolesława było podzielone na prowincje, a te na okręgi grodowe (kasztelanie). W ich obrębie pozostawały opola[50]. Zasięg terytorialny prowincji odpowiadał późniejszym dzielnicom. Przypuszcza się, że utworzono sześć takich prowincji. Powołano prowincje: mazowiecką, śląską, wielkopolską, krakowską, sandomierską i kalisko-łęczycką. Prowincją zarządzał naczelnik (łac. princeps terrae, comes), Pan głównego grodu. Utrzymywał w swej mocy zwierzchność nad naczelnikami grodowymi (łac. comes)[16].
W okresie panowania Krzywoustego na terenach pogranicznych podejmowano próby zorganizowania marchii na wzór niemiecki. Poświadczone źródłowo są marchie: głogowska i gdańska i prawdopodobnie lubuska. Marchie były podporządkowane bezpośrednio księciu polskiemu. Margrabiowie mieli natomiast większe kompetencje niż naczelnicy prowincji czy grodowi[16].
W okresie panowania Bolesława Krzywoustego pojawiło się zapotrzebowanie utrwalenia na piśmie dziejów rodu piastowskiego. Zadania podjął się nieznany z imienia mnich benedyktyński (niewłaściwie nazywany Gallem Anonimem)[51]. Współczesne badania wskazują jednak, że mnich był Wenecjaninem[52].
Jego Chronica Polonorum powstała w latach 1112-1116. Określana była terminem: dzieje książąt (gesta ducum), czyli historia państwa opisująca dzieje panujących. Kronika obejmuje dzieje od czasów legendarnych do roku 1113. Złożona z trzech części jest dziełem literackim (nieukończonym), uzasadniającym prawa dynastii piastowskiej do panowania w Polsce. Kronika miała wytłumaczyć wiele kontrowersyjnych wydarzeń, które obarczały odpowiedzialnością ród panujący i dać pełne wyjaśnienia zgodne z polityką i interesem panującego[16][19].
| 4. Kazimierz I Odnowiciel zm. 28 listopada 1058 |
||||||
| 2. Władysław I Herman zm. 4 czerwca 1102 |
||||||
| 5. Maria Dobroniega zm. 1087 |
||||||
| 1. Bolesław III Krzywousty zm. 28 października 1138 |
||||||
| 6. Wratysław II zm. 14 stycznia 1092 |
||||||
| 3. Judyta czeska zm. 24/25 grudnia 1086 |
||||||
| 7. Adelajda węgierska zm. 27 stycznia 1062 |
||||||
Z pierwszego małżeństwa Bolesława ze Zbysławą pochodził:
W starszej literaturze za dzieci z tego małżeństwa uchodzili:
Z drugiego małżeństwa Bolesława z Salomeą pochodzili:
W starszej literaturze za dzieci Bolesława i Salomei uchodziły także:
Przydomek Bolesława wg źródeł:
O nadaniu Bolesławowi przydomku Krzywousty w historiografii istnieją cztery hipotezy:
